pl | eng

Sztuka w dawnej kopalni
Nowe stare przestrzenie dla sztuki

Czytano 1683 razy


W Muzeum Śląskim w Katowicach rozpoczęła się wystawa 9. Triennale Grafiki Polskiej. To kolejna wystawa eksponowana w nowym kompleksie budynków, znajdującym się na terenie dawnej Kopalni Węgla Kamiennego Katowice. Muzeum, zaprojektowane przez austriacką pracownię Riegler Riewe Architekten z Grazu, wykorzystuje maksymalnie przestrzeń znajdującą się pod powierzchnią ziemi, nawiązując do górniczej przeszłości obiektu, dyskretnie ingerując w poprzemysłowy krajobraz. Kompleks architektoniczny muzeum składa się z kilku pokopalnianych budynków (niektóre w trakcie rewitalizacji), siedmiokondygnacyjnego budynku z trzema podziemnymi kondygnacjami, szklanych cubów doświetlających część podziemną oraz wieży wyciągowej szybu kopalnianego, do której dobudowano panoramiczną windę. Na aktualnym etapie realizacji, powierzchnia użytkowa muzeum wynosi prawie 25 tys. m², a wystawiennicza 6 tys. m².
http://www.muzeumslaskie.pl/









Muzeum Śląskie w Katowicach. Źródło: muzeumslaskie.pl

Koncepcja nowego Muzeum Śląskiego wpisuje się w trend do organizowania nowego rodzaju przestrzeni dla sztuki, i szerzej pojętej kultury, w dawnych obiektach poprzemysłowych i infrastrukturalnych. Muzea, galerie i sale koncertowe powstają w dawnych fabrykach, kopalniach, elektrowniach i halach dworcowych. Dzięki adaptowaniu terenów i budynków do nowych funkcji, rewitalizowane obiekty, a czasem całe dzielnice, otrzymują drugie życie, a sztuka nową, niekonwencjonalną przestrzeń. Jak wynika z doświadczeń słynnych europejskich i amerykańskich rewitalizacji, architektura poprzemysłowa i infrastrukturalna świetnie zdaje egzamin w nowej funkcji. Szczególnie sprawdza się jako przestrzeń ekspozycyjna dla sztuki współczesnej. Zagadnienie rewitalizacji jest niezwykle atrakcyjne i często podejmowane jako temat prac dyplomowych przez studentów architektury, zwłaszcza że Polska jest pełna zrujnowanych obiektów, pamiętających poprzedni system. Niestety jest wiele barier hamujących rewitalizacyjne pomysły, głównie ekonomicznych i własnościowych. Na szczęście wsparcie środków unijnych ułatwiło wykreowanie kilku ciekawych przestrzeni artystycznych.

Przykładem niezwykle udanej polskiej rewitalizacji jest Centrum Nauki i Sztuki Stara Kopalnia w Wałbrzychu w poprzemysłowych budynkach XIX. wiecznej kopalni "Julian", przebudowanych według projektu polskiej pracowni Nizio Design International. Realizacja została uhonorowana nagrodą podczas tegorocznej londyńskiej gali European Property Awards. Cały obiekt to 16 zabytkowych budynków na 4 ha terenu. Zachowano dawną tkankę oraz układ obiektów w kompleksie kopalni, wzbogacono go jednak o nowoczesne rozwiązania architektoniczne i wystawiennicze. Po rewitalizacji swoją siedzibę zyskało tu Muzeum Przemysłu i Techniki oraz wiele instytucji kultury, w tym Galeria Sztuki i Centrum Ceramiki Unikatowej, gdzie prezentowana jest wystawa 85 prac największych ceramików z Polski i świata.
http://www.starakopalnia.pl/




Centrum Nauki i Sztuki Stara Kopalnia w Wałbrzychu. Źródło: bryla.pl




Centrum Nauki i Sztuki Stara Kopalnia w Wałbrzychu. Centrum Ceramiki Unikatowej. Źródło: starakopalnia.pl

Spektakularną rewitalizacją jest zbudowane w latach 2009/2010 Muzeum Sztuki Współczesnej MOCAK w Krakowie, które już trwale wpisało się w artystyczny pejzaż Polski. Muzeum, prezentujące sztukę współczesną ze szczególnym uwzględnieniem sztuki dwóch ostatnich dziesięcioleci, znajduje się w dawnych halach Fabryki Schindlera, przejętych i wykupionych przez Gminę Kraków. Wyłoniony w drodze konkursu projekt studia Claudia Nardiego Architette, nawiązujący do nurtu architektury modernistycznej, zakładał wzniesienie na terenie dawnej fabryki jednego nowego budynku oraz zaadaptowanie sześciu istniejących. Architektoniczna koncepcja bazuje na trzech założeniach: podkreśleniu linii dachu szedowego, zastosowaniu linii prostych oraz doświetleniu przestrzeni wystawienniczych naturalnym światłem. Muzeum w stałej kolekcji posiada prace artystów z całego świata. Projektom artystycznym towarzyszą projekty edukacyjne, badawcze i wydawnicze, opracowywane z myślą o zróżnicowanych grupach odbiorców.
https://www.mocak.pl/






Muzeum Sztuki Współczesnej MOCAK w Krakowie. Źródło: mocak.pl

Jedną z najbardziej spektakularnych rewitalizacji w Polsce jest łódzka Manufaktura, powstała na terenie dawnego kompleksu fabrycznego Izraela Poznańskiego. Otwarta w 2006 roku Manufaktura, to nie tylko największe centrum handlowo-usługowo-rozrywkowe w Polsce, ale także niepowtarzalna przestrzeń dla sztuki. Znalazły tam swoje miejsce takie obiekty kulturalne, jak oddział Muzeum Sztuki, Kinderplaneta, Muzeum Historii Miasta Łodzi, Muzeum Fabryki, Experymentarium – zalążek muzeum techniki, a także Międzynarodowe Centrum Promocji Mody i Teatr Mały w Manufakturze. Ms2 czyli zajmująca zabytkowy budynek XIX-wiecznej tkalni nowa przestrzeń Muzeum Sztuki, to przede wszystkim miejsce eksperymentalnej pracy ze stałą Kolekcją sztuki XX i XXI wieku. Unikatowe zbiory Muzeum prezentowane są tu na powierzchni 3000 m2. 600 m2 w nowym budynku zajmują wystawy czasowe. Kolejne pomieszczenia przeznaczone są na działania edukacyjne, performance, spotkania z artystami i pokazy filmowe. Nowa przestrzeń wystawiennicza to wspólne dzieło architektów i artystów. Stała ekspozycja zajmuje trzy piętra, a na parterze znajduje się sala wystaw czasowych.



Muzeum Sztuki Ms2 w Łodzi. Źródło: manufaktura.com



Muzeum Sztuki Ms2 w Łodzi. Źródło: bryla.pl


A jak wyglądają najciekawsze przestrzenie dla sztuki w rewitalizowanych obiektach na świecie?
Niewątpliwie najbardziej spektakularnym przykładem jest, ulokowane w głównej hali elektrowni Bankside Power Station, Tate Modern – brytyjskie muzeum narodowe międzynarodowej sztuki nowoczesnej w Londynie, a zwłaszcza mająca wysokość siedmiopiętrowego budynku i powierzchnię 3, 4 tys. m² Hala Turbin, w której znajdowały się niegdyś generatory prądu. Prezentowane są tu, sponsorowane przez Unilever, instalacje największych artystów współczesnych, wykonane na specjalne zamówienie muzeum. W 2009 Tate Modern prezentowało instalację How it is Mirosława Bałki. Projektantem, wybudowanej w latach 1947-1963 elektrowni, był Giles Gilbert Scott, muzeum otwarto w roku 2000 po przebudowie dokonanej na podstawie projektu biura Herzog & de Meuron. Tate Modern jest uważane za jedno z najciekawszych muzeów na świecie prezentujących sztukę nowoczesną.
http://www.tate.org.uk/visit/tate-modern




Tate Modern. Londyn. Hala Turbin. Źródło: tate.org.uk


The Weather Project. Olafur Eliasson. Tate Modern Turbine Hall. 2003.. Źródło: tate.org.uk


Sunflower seeds. Ai Weiwei. Tate Modern Turbine Hall. 2010. Źródło: pl.wikipedia.org


Embankment. Rachel Whiteread. Tate Modern Turbine Hall. 2005. Źródło: pl.wikipedia.org

Jedną z najstarszych i największych organizacji non-profit zajmujących się sztuką współczesną w Stanach Zjednoczonych jest MoMA PS1 (dawniej PS1) na Long Island w Queens w Nowym Jorku. Jej siedziba mieści się w zrewitalizowanym neoromańskim budynku szkoły publicznej z 1890 roku. Dawne sale lekcyjne są teraz wspaniałymi przestrzeniami do prezentacji sztuki, a szkolne boisko jest miejscem monumentalnych instalacji artystycznych. MoMA PS1 prezentuje najbardziej eksperymentalną sztukę na świecie i jest katalizatorem nowych pomysłów, dyskursów i trendów w sztuce współczesnej. PS1 została założona w 1971 roku, a w 1976 roku otwarto pierwszą dużą wystawę w stałej lokalizacji na Long Island. Przez 20 lat stare szkolne budynki wykorzystywano jako przestrzeń wystawienniczą dla niezależnej sztuki. W 1997 roku budynek oddano ponownie do użytku, po trwającym przez 3 lata gruntownym remoncie i przebudowie, przeprowadzonej według projektu architekta z Los Angeles – Fredericka Fishera. Wierny historycznej postaci budynku, remont zachował wiele z oryginalnej architektury, na przykład unikalną wielkość klas. Powierzchnia ekspozycyjna po przebudowie wynosi 11,6 tys. m² . PS1 gościła w swoich salach największych współczesnych artystów, a od 2000 roku odwiedza ją każdego roku 150 tys. gości.
http://www.momaps1.org/









MoMA PS1. Long Island City. Queens. NYC. Źródło: en.wikipedia.org, archdaily.com, momaps1.org

Inną ważną przestrzenią wystawienniczą w USA jest Geffen Contemporary – część MOCA (Muzeum Sztuki Nowoczesnej w Los Angeles w Kaliforni). Geffen zlokalizowane w byłym policyjnym magazynie, początkowo pomyślane jako tymczasowa przestrzeń wystawowa, użytkowana w czasie budowy głównego obiektu, obecnie znane jako Geffen Contemporary, mieści się w dzielnicy Little Tokyo w centrum Los Angeles. Budynek policyjny zmodernizowany przez Franka Gehry'ego w 1980 roku stanowi idealne środowisko dla sztuki współczesnej.
http://www.moca.org/visit/geffen-contemporary






Geffen Contemporary at MOCA. Los Angeles. CA. Źródło: moca.org, foursquare.com, pinterest.com

W zabytkowej fabryce opakowań ciasteczek i snacków koncernu Nabisco, nad brzegiem rzeki Hudson w Beacon w Nowym Jorku, znalazła swoją siedzibę wspaniała kolekcja fundacji Dia. Otwarte w 2003 roku Dia:Beacon, Riggio Galleries jest muzeum kolekcji sztuki nowoczesnej tworzonej od lat 1960. tych do chwili obecnej. Licząca 3 tys. m² przestrzeń, jest absolutnie idealna dla instalacji Michaela Heizera, Roberta Smithsona, Richarda Serra, Donalda Judda, Blinky Palermo, Louise Bourgeois, Bruce'a Naumana i innych. Obiekt został odnowiony według koncepcji artysty Roberta Irwina i architektów Alana Kocha, Lyn Rice, Galii Solomonoff i Lindy Taalman. Oprócz stałej kolekcji, Dia:Beacon prezentuje wystawy czasowe, a także programy publiczne mające na celu uzupełnienie kolekcji i wystaw oraz program edukacyjny, służący nowojorskim studentom.
http://www.diaart.org/sites/main/beacon







Dia:Beacon. Nowy Jork. Źródło: pinterest.com

Hamburger Bahnhof - Museum für Gegenwart jest głównym berlińskim muzeum Sztuki Współczesnej, mieszczącym się od 1996 roku w dawnej neoklasycystycznej stacji kolejowej Hamburger Bahnhof z połowy 19. wieku. Muzeum rzuca się w oczy, dzięki zamontowanym na fasadzie charakterystycznym niebieskim neonom. Architektura jest kwintesencją Berlina: połączeniem przeszłości i przyszłości. Szklany dach i geometryczne wzory sprawiają, że muzeum fascynuje nie tylko wystawianymi dziełami sztuki współczesnej, ale także architekturą. Powierzchnia muzeum wynosi ponad 10 tys. m², a kolekcja obejmuje sztukę z drugiej połowy 20. wieku z Muzeów Narodowych Berlina, oraz elementy z prywatnego zbioru znanego niemieckiego kolekcjonera, Ericha Marxa. Muzeum, którego nazwa nawiązuje do pierwotnej funkcji budynku, który był końcową stacją na trasie Hamburg – Berlin, zostało przebudowane według koncepcji architekta Josefa Paula Kleihuesa.
http://www.smb.museum/en/museums-and-institutions/hamburger-bahnhof/home.html







Hamburger Bahnhof - Museum für Gegenwart. Berlin. Źródło: designartnews.com, flickr.com

Najbardziej zaskakującą przestrzenią dla sztuki współczesnej jest berliński hitlerowski betonowy bunkier przeciwlotniczy z 1942 roku, który mieści prywatną kolekcję sztuki współczesnej, urodzonego w Zabrzu, Christiana Borosa – Sammlung Boros. Zaprojektowany na początku wojny przez Karla Bonatza pod kierunkiem Alberta Speera, bunkier, został przebudowany za ogromne pieniądze na podstawie projektu architektów z pracowni Realarchitektur. Ze stu dwudziestu oryginalnych pomieszczeń powstało osiemdziesiąt sal wystawowych o łącznej powierzchni ekspozycyjnej 2,5 tys. m², w których eksponowanych jest aktualnie około stu prac (1/5 kolekcji). Na szczycie bunkra ulokowano penthouse kolekcjonera o powierzchni 450 m².
http://www.sammlung-boros.de/boros-collection.html?L=1







Sammlung Boros. Berlin. Źródło: foursquare.com, flickr.com, feedproxy.google.com, cupcakejunky.wordpress.com, sammlung-boros.de

W Belgii najciekawszą przestrzenią dla sztuki współczesnej jest Muzeum Sztuki Współczesnej Grand-Hornu – zrewitalizowany kompleks górniczy w Hornu w gminie Boussu. Jest to unikalny przykład urbanistyki funkcjonalnej, zbudowany przez Henriego De Gorga w latach 1810-1830. Dziś w jego budynkach mieszczą się wspaniałe wystawy. Jako jeden z czterech głównych zabytków górniczych Walonii, w 2012 roku został wpisany na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO.
http://www.grand-hornu.eu/








Grand-Hornu. Źródło: fondationgrandhornu.eu, pinterest.com

Spektakularna przestrzeń dla sztuki nowoczesnej została oddana do użytku zwiedzającym w czerwcu 2015 roku w Moskwie. Zaprojektowany przez jednego z najważniejszych architektów naszych czasów - Rema Koolhaasa, a zainicjowany przez kolekcjonerkę Daszę Żukową, Garage (Garaż) – Muzeum Sztuki Współczesnej, powstał w Parku Gorkiego w wyniku przebudowy nieczynnego od dwóch dekad, zrujnowanego postsowieckiego pawilonu kawiarni Wriemiena Goda (Pory roku). 5 400 m² budynku z elewacją z półprzezroczystego dwuwarstwowego poliwęglanu, która zawieszona dwa metry nad ziemią, powoduje wizualne stopienie się wnętrza muzeum z parkiem. Sylwetka budynku jest rozpoznawalna natychmiast, dzięki dwóm szerokim 11. metrowym, przesuwanym pionowo panelom, które wznoszą się siedem metrów nad tarasem na dachu. Wewnątrz budynku mieści się pięć galerii wystawowych, audytorium, sala zasobów i przestrzeń edukacyjna, w tym centrum twórcze dla dzieci, a także księgarnia i kawiarnia.



Pawilon Wriemiena Goda. Moskwa. Lata 70. Źródło: garageccc.com






Garage. Moskwa. 2015. Źródło: garageccc.com


Mam nadzieję, że powstaną następne niepowtarzalne przestrzenie dla sztuki, bo wiele zrujnowanych obiektów czeka na swoją drugą szansę.  


Joanna Furgalińska