pl | eng

Czarny kwadrat
100 lat kontrrewolucji

Czytano 3883 razy


Dziś, 13 czerwca 2015 roku, mija 100 lat od największej rewolucji w historii sztuki. Rewolucja miała niewielkie rozmiary, zaledwie 79,5 х 79,5 cm, i nazywała się Czarny kwadrat, a jej autorem był nasz rodak, do którego niechętnie się przyznajemy – Kazimierz Sewerynowicz Malewicz. Skradziony nam przez Rosjan najbardziej znany artysta o polskich korzeniach. "Rewolucja" wisi w Nowej Galerii Trietiakowskiej w Moskwie przy ul. Krymski Wał. Najbardziej radykalny obraz w historii. Wydawało się, że tym obrazem Malewicz zamknął historię sztuki figuratywnej.


Kazimierz Malewicz. Czarny kwadrat. 1915. Źródło: arttattler.com


Kazimierz Malewicz. Czarny kwadrat. 1915. Galeria Trietiakowska. Źródło: furgaleria.pl

Czarny kwadrat stał się symbolem nowej interpretacji artystycznej kreatywności w XX wieku. Artysta marzył, że sztuka malarska będzie od tej pory aktem tworzenia, a nie naśladowania. Uważał, że dzieła powstałe w oparciu o naturę przypominają życie nie więcej, niż spódnica przypomina kobietę. Na swoim obrazie Malewicz przedstawił podstawowy kształt (kwadrat) i podstawowe kolory (czerń i biel). Czerń jest bezkolorem, a biel jest koncentracją wszystkich kolorów. Zdaniem artysty, takie rozwiązanie zawiera potencjał dowolnego obrazu. Malewicz wyjaśniał: "Czarny kwadrat" nie jest obrazem, tak jak przełącznik lub gniazdko nie jest jeszcze prądem elektrycznym. Nie można go oceniać przy pomocy zwykle stosowanych kryteriów: ładne – nieładne, prawdziwe – nieprawdziwe, podoba mi się – nie podoba mi się. Estetyczna ani emocjonalna percepcja rzeczywistości nie są istotne dla Malewicza, ale wartość samego pomysłu. Czarny kwadrat to unikatowy manifest suprematyzmu – ruchu artystycznego wymyślonego przez Malewicza.


Kazimierz Malewicz. Obrazy na ostatniej wystawie futurystycznej 0,10 1915. Piotrogród. Źródło: huffingtonpost.com

Malewicz chciał uwolnić sztukę od balastu świata obiektywnego. A kwadrat, jako figura nie występująca w naturze, miał symbolizować supremację człowieka nad światem. Kwadrat miał być ikoną suprematyzmu, podczas wystaw musiał wisieć w górnym rogu pod sufitem, w miejscu zwykle zarezerwowanym dla świętej ikony. Nowa ikona sztuki. Nowej sztuki dla nowego społeczeństwa. Symbol nieskrępowanej myśli ludzkiej. Od kubizmu do suprematyzmu deklaruje "supremację czystego odczucia artystycznego" i odrzucenie struktur, które znajdowały się tam wcześniej, ograniczając artystę do realistycznego renderingu lub nawet impresjonistycznej interpretacji obiektów.

Sztuka już nie chce służyć państwu ani religii, nie zamierza już ilustrować historii obyczajów, nie chce mieć nic do czynienia z przedmiotem, jako takim, i uważa, że ​​może istnieć tylko dla siebie, bez "rzeczy".

(Od kubizmu do suprematyzmu)
To Malewicz utorował artystom drogę do realizacji pomysłów, które nie muszą być wygodne i zmuszają widza do myślenia i zaangażowania w to, co widzą i czego doświadczają, choć idea czarnego kwadratu, jako uniwersalnego symbolu jest znacznie starsza, niż sam Malewicz i sięga 300 lat wstecz. W książce napisanej w 1617 roku przez Roberta Fludda pt. Utriusque Cosmi maioris scilicet et minoris metaphysica, autor wykorzystał czarny kwadrat z nieregularnymi bokami, jako symbol metafizycznej ikony nieskończoności.


Robert Fludd. Czarny kwadrat z Utriusque cosmi maioris scilicet et minoris metaphysica. 1617. Źródło: huffingtonpost.com

Najbardziej oczywistymi i znaczącymi odniesieniami do wpływu Malewicza są kontrowersyjne białe obrazy Roberta Rauschenberga, które wystawione po raz pierwszy w 1953 roku w Nowym Jorku, zostały uznane za "skandal" i, zainspirowane Malewiczem, rewolucyjne dzieło kompozytora Johna Cage'a "4'33", które można uznać za monochromatyczne tło dźwiękowe.


Robert Rauschenberg. White painting. 1951. Źródło: artintelligence.net

Niezliczeni artyści, wielcy i mniejsi, poszli na łatwiznę i interpretowali po swojemu czarny kwadrat. Wejść w dialog z symbolem – jakie to bezpieczne. Krytyka nie dotyka polemistów.


Ryoji Ikeda. The Irreducible [nº1-10]. 2009. Źródło: ryojiikeda.com


Anish Kapoor. 2007. Źródło: anishkapoor.com


Richard Serra. Egyptian Horsemix. 1979. Źródło: zwartgoud.net


Theo van Doesburg. Arithmetic Composition. 1930. Źródło: artdecoblog.tumblr.com



Agnes Martin. Homage to Life. Źródło: artnet.com


François Morellet. Négatif n°8. 2010. Źródło: artnews.org


Carl André. Galerie Yvon Lambert. Źródło: pinterest.com


Alfredo Jaar. Unseen. 1997. Źródło: theredlist.fr


Sophie Smallhorn, Number 13. Źródło: sophiesmallhorn.co.uk


Tom Burr. Dark Cloud. 2011. Źródło: h7.tumblr.com


Gijs Pape. Object03. Źródło: saatchionline.com


Daniele De Batté. Squares. Źródło: danieledebatte.com


Felice Varini. Black square. Źródło: pinterest.com


Josef Albers. Non objective painting. Źródło: non-objectivepainting.blogspot.com


Josef Albers. Homage to the Square. 1976. Źródło: scottzagar.com


Kine LillestrØm. Black Square. White Square. 2009. Źródło: kinelillestrom.com

Historii sztuki figuratywnej nie udało się Malewiczowi zamknąć. Natychmiast po namalowaniu Czarnego kwadratu rozpoczęła się kontrrewolucja. Skoro najbardziej radykalny obraz już powstał, nie dało się utrzymać dłużej tak radykalnego napięcia. Każdy następny mógł być tylko mniej radykalny. Bardziej radykalne było tylko zaprzestanie jakiegokolwiek malowania. A przecież nawet sam Malewicz był nadal pełen twórczej pasji.
Jednak wpływu Malewicza i pozostałych twórców rosyjskiej awangardy na sztukę XX wieku nie sposób przecenić. Nie byłoby amerykańskiego abstrakcjonizmu, gdyby nie Malewicz i Kandinski. Choć po kilkudziesięciu latach dominacji sztuki abstrakcyjnej, w sztuce ponownie nastąpiły lata tłuste dla figuracji, nie wątpię, że chaotyczny świat sztuki czeka na kolejnego wizjonera. Czarny kwadrat jest mały i niezbyt efektowny. Wielu ignorantów bezwstydnie pyta Dlaczego to jest sztuka? Potrafiłbym zrobić taki w przedszkolu! Wielkie idee nie zawsze są efektowne, ale nigdy nie umierają wraz z ich twórcami.


Kazimierz Malewicz. Czerwony kwadrat na czarnym tle. 1920-24. Źródło: amor-invictus.tumblr.com


Kazimierz Malewicz. 1935. Źródło: thecharnelhouse.org
 


Joanna Furgalińska