pl | eng

Białe na białym
czyli biała sztuka

Czytano 4753 razy


Zima się kończy, pozostały po niej śladowe ilości śniegu. Czy nie tęsknicie za nieskazitelnym białym pejzażem? Za białym pachnącym śniegiem pokrywającym wszechogarniającą szarość? Zanim pejzaż zostanie zagarnięty przez wiosenną zieleń, przyjrzyjmy się białej sztuce.


Simon Beck. Snow art. Źródło: grafikerler.org

Biały to kolor świeżego śniegu i mleka, widziany przez ludzkie oko pod wpływem światła, które zawiera wszystkie długości fal widma widzialnego. Biel to najjaśniejsza z barw, będąca zrównoważoną mieszaniną barw prostych. W istocie jest to barwa pozorna, odbierana przez człowieka jako najjaśniejsza w otoczeniu odmiana szarości. Subiektywiizm w odczuwaniu bieli oraz odcieni zbliżonych do szarości jest zależny od różnych czynników, a każdy człowiek widzi biały kolor nieco inaczej.
Jako symbol biel jest przeciwieństwem czerni i często symbolizuje światło przeciwstawione ciemności. W naszym kręgu kulturowym biały to kolor kojarzony z niewinnością, perfekcją, dobrem, czystością, uczciwością, cnotą, neutralnością, jasnością, ścisłością, początkiem (oznacza czyste konto). W większości języków słowo biały wywodzi się ze słowa "światło". Starożytni Rzymianie mieli dwa słowa na określenie białego: albus (zwykły biały) i candidus (jaśniejszy biały).


Anu Tuominen. Arkit / Pages. 2003. Źródło: anutuominen.fi

Wśród kolorów używanych w sztuce i dekoracji, a także w codziennym życiu, kolor biały pojawił się bardzo wcześnie. Uzyskiwany z kalcytu lub kredy biały był jednym z pierwszych kolorów używanych przez paleolitycznych artystów. W starożytnym Egipcie był kolorem bogini Izydy i strojów jej kapłanów i kapłanek, był używany także do owijania mumii. Biały był jednym z czterech podstawowych kolorów w starożytnej Grecji, w malarstwie używano bieli ołowiowej, którą uzyskiwano w długim i żmudnym procesie laboratoryjnym. W starożytnym Rzymie białe togi nosili podczas oficjalnych uroczystości wszyscy obywatele w wieku od 14 do 18 lat. Wczesny kościół chrześcijański przyjął rzymską symbolikę bieli, jako koloru czystości, poświęcenia i cnoty. Białe stroje nosili kapłani podczas mszy i mnisi z zakonu cystersów, a od pontyfikatu Piusa V biel stała się oficjalnym kolorem noszonym przez samego papieża. Biały był także symbolicznym kolorem przemienienia. Ewangelia świętego Marka opisuje ubranie Jezusa jako "lśniące i białe jak śnieg". Artyści wczesnego renesansu wykorzystywali swoje największe umiejętności, aby uchwycić biel szat. W swoich freskach Przemienienia w klasztorze Świętego Marka we Florencji Fra Angelico podkreślił białą szatę za pomocą lśniącego złotego tła. W średniowieczu i renesansie wdowy nosiły białe szaty na znak żałoby, a rycerze białe tuniki pod czerwonymi płaszczami na znak gotowości do oddania krwi za króla i Kościół. Współcześni artyści nadal chętnie używają bieli, a biel ołowiowa została w dużej mierze zastąpiona przez biel cynkowątytanową.


Fra Angelico. Przemienienie. 1440-1442. Źródło: wikimedia.org


François Clouet. Maria Stuart w welonie żałobnym. 1560. Źródło: wikimedia.org

Biały kolor jest kolorem najbardziej kompletnym i czystym. Biel to kolor perfekcji. Ponieważ zawiera wszystkie kolory widma, reprezentuje zarówno pozytywne, jak i negatywne aspekty wszystkich kolorów. Jego podstawowymi cechami są równość, sprawiedliwość, bezstronność, neutralność i niezależność. Ponieważ biel nie pobudza zmysłów, otwiera drogę do nieograniczonej twórczej wyobraźni. To kolor całkowicie odbijający, prorozwojowy, pobudzający otwartość i kreatywność. Nie można się za nim ukryć, ponieważ wzmacnia wszystko w swoim zasięgu. Dzięki tym cechom jest idealny dla sztuki opartej na idei i koncepcie. Dlatego koncepcja "białej sztuki" stała się niezwykle popularna w XX wieku.

XX wiek uwolnił sztukę od balastu znaczeń. Najbardziej radykalny obraz w historii – Biały na białym Kazimierza Malewicza (1879-1935) znany jako Biały kwadrat na białym tle z 1918 roku uwolnił ją od balastu koloru. Od myślenia opartego na kodach kulturowych i myślowych schematach, gdzie kolory mają z góry przypisane znaczenia. Według Malewicza rolą artysty było dążenie do odczucia i poznania istoty rzeczywistości, nie obciążone wiedzą i wyobrażeniami. Malewicz opisał swoją estetyczną teorię zwaną suprematyzmem, jako "supremację czystego uczucia lub percepcji w sztuce malarskiej." Suprematystyczne obrazy były emanacją rewolucji rosyjskiej, która miała utorować drogę do nowego społeczeństwa, w którym materializm ostatecznie miał doprowadzić do duchowej wolności. Biały na białym, choć surowy, nie jest bezosobowy, ślad dłoni artysty jest widoczny w fakturze farby i subtelnej grze odcieni bieli. Nieprecyzyjne zarysy asymetrycznego kwadratu tworzą poczucie nieskończonej, nieograniczonej niczym przestrzeni. W Białym kwadracie artysta przesunął w sposób bezprecedensowy granice abstrakcji. Dynamiczna kompozycja i zminimalizowany kolor oddziałujący na progu widzialności tworzą wrażenie estetycznego i fizycznego wyzwolenia. W zamyśle autora biały obraz był stacją końcową, malarskim absolutem, jednią, do której dążył. Od namalowania obrazu minęło niemal 100 lat. Od tego czasu artyści tworzą białe dzieła i temat wydaje się być nadal nośny, a możliwości nieograniczone. Wystarczy dodać trzeci wymiar albo zmienić skalę lub materiał.


Kazimierz Malewicz. Biały na białym. 1918. Źródło: wikimedia.org

Jednym z prekursorów "białej sztuki" był zmarły przedwcześnie włoski artysta konceptualny Piero Manzoni (1933-1963), który przeszedł do historii dziełem Gówno artysty (Merda d'artista) składającym się z 90 zapuszkowanych fabrycznie odchodów autora. Artystyczna spuścizna Piero Manzoniego obejmuje szereg cykli zrealizowanych między 1956 a 1963 rokiem, kiedy to artysta zmarł w wieku dwudziestu dziewięciu lat. Jednak najbardziej znaczący w jego twórczości jest cykl prac Achrome, w których głównym bohaterem jest materiał. Większość z nich jest biała, inne są nasycone farbami fosforyzującymi, jeszcze inne, namoczone w chlorku kobaltu, zmieniają barwy z upływem czasu i świecą w ciemnościach. Manzoni eksperymentował z różnymi materiałami, jak wata, bawełna, sztuczne włókna, polistyren, żywica akrylowa, wata szklana, kaolin, bułki czy futro królicze.











Piero Manzoni. Achrome. 1956-1963. Źródło: pinterest.com

Jeszcze bardziej radykalny w swoich działaniach jest mieszkający w Nowym Jorku Robert Ryman (urodzony w 1930), amerykański malarz identyfikowany z ruchami malarstwa monochromatycznego, minimalizmu i sztuki konceptualnej. Najbardziej znany jest z abstrakcyjnych obrazów Białe na białym. Ryman zredukował swoje malarstwo do niezbędnego minimum: kwadratowego formatu i białego koloru. Artysta tworzy permutacje i wariacje swoich dzieł manipulując jedynie skalą i fakturą. Dowodzi, że złożoność obrazów można osiągnąć przy użyciu bardzo ograniczonych środków. Stara się pobudzić wrażliwość widzów subtelnymi zmianami pociągnięć pędzla, struktury powierzchni i użytych materiałów oraz różnicami dystansu malowanego obszaru do krawędzi obrazu.


Robert Ryman. Bez tytułu. 1958. Źródło: timesnewromance.tumblr.com


Robert Ryman. Bez tytułu. 1958. Źródło: sfmoma.org


Robert Ryman. Bez tytułu. 1964. Źródło: space-matters.com


Robert Ryman. Bez tytułu. 1993. Źródło: artsy.net


Robert Ryman. Bez tytułu. Źródło: thesphinxandthemilkyway.com


Robert Ryman. Bez tytułu. 1965. Źródło: maggieontherocks.tumblr.com

Enrico Castellani (ur. 1930) to jeden z najbardziej wpływowych artystów włoskich XX wieku, malarz związany ruchem Zero, Movimento Arte Nucleare i Azimut – awangardowymi ruchami artystycznymi. Castellani wniósł wielki wkład w rozwój sztuki awangardowej w Europie w latach 50. i 60. zeszłego wieku, a najbardziej jest znany z przekraczającego granice malarstwa "malowania światłem", łączącego sztukę, działania przestrzenne i architekturę, które wykorzystuje nakładanie się wypukłych i wklęsłych krzywizn na płótnie, powodujące subtelne dezorientacje percepcyjne i przestrzenne. Najsłynniejsze "białe" dzieło Castellaniego Spazio Ambiente jest 360. stopniowym obrazem wykonanym z półprzezroczystego białego akrylu, który powoduje luminescencyjny i transcendentalny efekt optyczny. Castellani demonstruje zdolność malarstwa abstrakcyjnego do przekształcenia przestrzeni i dynamicznego oddziaływania na widza.




Enrico Castellani. Angolare. Źródło: ex-chamber-memo2.seesaa.net




Enrico Castellani. Spazio Ambiente. 1970. Źródło: ex-chamber-memo2.seesaa.net

Zwolennikiem bieli był przez całe życie brazylijski rzeźbiarz i twórca reliefów, a jednocześnie filozof Sérgio de Camargo (1930-1990). Podróże do Europy, gdzie spotkał Constantina Brâncuși, Hansa Arpa, Henri Laurensa i Georgesa Vantangerloo, sprawiły, że pod wpływem stylu awangardy europejskiej skoncentrował się na strukturach monochromatycznych, a zwłaszcza białych powierzchniach cylindrycznych drewnianych płaskorzeźb, w których gra świateł i cieni prowadzona jest na przemian między porządkiem a chaosem, pełnią i pustką. W późniejszym okresie swojej twórczości artysta zajął się rzeźbą monumentalną, ale na zawsze pozostał wierny bieli.


Sergio Camargo. Źródło: nicoonmars.tumblr.com





Sergio Camargo. Reliefy. Źródło: pinterest.com



Sergio Camargo. Rzeźby. Źródło: liveauctioneers.com

Artyści z Luxemburga, Martine Feipel & Jean Bechameil tworzą niesamowite instalacje. Podczas 54 Biennale Sztuki w Wenecji w 2011 roku zaprezentowali białą instalację Le Cercle Fermé (Zamknięty krąg), która może być rozumiana na wielu różnych poziomach, które dotykają zarówno filozofii, jak historii sztuki i społeczeństwa. Każdy zainteresowany dziełem Martina Feipela i Jeana Beachmeila szybko uświadamia sobie, że kluczem do niego jest pojęcie przestrzeni. Główna idea to oczywista konieczność znalezienia nowego typu przestrzeni. U podstaw dzieła leży świadomość, że zmysłowe postrzeganie ma granice fizjologiczne, i że nasza koncepcja przestrzeni jest historycznie uwarunkowana. Ważne jest, aby w XXI wieku zdefiniować naszą przestrzeń do życia na nowo.







Martine Feipel & Jean Bechameil. Le Cercle Fermé (Zamknięty krąg). 2011. Źródło: feipel-bechameil.lu

Pochodząca z Los Angeles artystka Tanya Batura znana jest z rozkosznie groteskowych ceramicznych popiersi, które podejmują szeroki wachlarz współczesnych tematów dotyczących ciemnej strony ludzkiej psychiki, takich jak operacje plastyczne, pornografia, dewiacje seksualne, moda, seryjni mordercy czy ludzkie deformacje odwołując się do klasycznej rzeźby z XV wieku. Seria białych rzeźb zatytułowanych Achromic, w których biel sugeruje pozorny obiektywizm i emocjonalną obojętność, skupia się na głębokich problemach ludzkiej psychiki, poprzez takie zabiegi, jak dziwne wycięcia i nieoczekiwane pęknięcia, zaburzające postrzeganie ich strukturalnej stabilności. Rzeźby intrygują swoistą wrażliwością i ukrytą zmysłowością. Usunięcie ich z oryginalnego kontekstu umożliwia zaakcentowanie tych cech, które powodują u widza niepokojące uczucia rozpięte pomiędzy biegunami przyjemności i bólu, wzniosłości i groteskowości. Rzeźby Batury to dowód, że "biała sztuka" to nie tylko chłodna analiza i obiektywizm.






Tanya Batura. Achromic. 2011. Źródło: tanyabatura.com

Przeważnie jednak biel, stosowana w rozsądnych ilościach, stanowi wewnętrzny filtr czyszczący myśli z emocji, powodując w efekcie wzmocnienie systemu energetycznego u odbiorcy. Choć biały kolor ma niewiele negatywnych konotacji, zwłaszcza w kulturze zachodniej, nadmiar bieli może wywoływać wrażenie chłodu emocjolalnego. Efektem minimalizowania stymulacji dla zmysłów może być brak zainteresowania oraz poczucie jałowości i dystansu. Nadmiar bieli może powodować poczucie izolacji i pustki, może być zbyt nieskazitelny i paraliżujący, wzbudzając u odbiorcy poczucie niemożności wykonania ruchu z obawy przed naruszaniem porządku. Od talentu i umiejętności artysty zależy, jaki efekt jego sztuka potrafi wywołać.


Karin Sander. Mailed painting. 2009. Źródło: whitehotel.tumblr.com


Ellsworth Kelly. White. Źródło: 940302.tumblr.com


Anish Kapoor. Untitled. 2004. Źródło: phillips.com


Emil Lukas. Anatomy of Curve #1187. 2012. Źródło: nicoonmars.tumblr.com


Damien Hirst. Amnesia. 2004. Źródło: in-fi-nity.tumblr.com


An Te Liu. White Dwarf. 2012. Źródło: iainclaridge.co.uk


Analia Saban. Study for decant. 2011. Źródło: tanyabonakdargallery.com


Lucio Fontana. Concetto spaziale. Źródło: sothebys.com


Helen Booth. Źródło: ancagray.tumblr.com


Jean Arp. Źródło: ancagray.pinterest.com


Tom Burr. White six. Źródło: davidkordanskygallery.com


Hartmut Böhm. Perspex Relief. 1978. Źródło: barthacontemporary.com


Conrad Marca-Relli. M-3-62. 1962. Źródło: pictify.com


Alois Kronschlaeger. White on White. 2006. Źródło: artsy.net


Eduardo Chillida. Gravitaciones. Źródło: carawalz.files.wordpress.com


Walter McConnell. A Theory of Everything: White Corner. 2011-13G. Źródło: ferrincontemporary.com

W naszej galerii mamy piękne, utrzymane w odcieniach bieli obrazy Moniki Mysiak. 




 


Joanna Furgalińska