pl | eng

Uniwersalny symbol ludzkiego rozwoju
czyli o piramidach w sztuce

Czytano 6959 razy


W piramidzie potrzeb Abrahama Maslowa potrzeby estetyczne zajmują najmniej miejsca. Wakacje pod piramidami trochę więcej. Jednak sezon wakacyjny się kończy, wkrótce miłośnikom piramid pozostaną wspomnienia i oglądanie zdjęć. Lub wizyta w galerii.


Źródło: 31.media.tumblr.com

Piramida to figura w kształcie ostrosłupa prawidłowego, której boczne ściany są trójkątami i zbiegają się w jednym punkcie zwanym wierzchołkiem. Podstawą piramidy może być dowolny wielokąt, jednak najczęściej spotyka się piramidy o podstawie czworokąta. Budowle w kształcie piramid były tworzone przez cywilizacje w różnych częściach świata. Przez tysiące lat największe budowle powstające na Ziemi były piramidami. Pierwszą była Czerwona Piramida w Dahshur, a następną Wielka Piramida Cheopsa w Gizie, jeden z siedmiu cudów świata starożytnego. Piramida Cheopsa jest zbudowana z ponad dwóch milionów bloków wapienia ważących od 2,5 do 15 ton. Ma podstawę kwadratu o boku około 230 m i jest najcięższą znaną budowlą na świecie – waży ponad 6 milionów ton. W Egipcie odkryto do tej pory 135 piramid.


Graf Zeppelin nad piramidami w Gizie. Egipt. 1931. Źródło: Elsbeth Vorstenbosch


Piramida schodkowa w Sakkarze. Egipt. Źródło: wikimedia.org

Najwcześniejszymi budowlami w kształcie piramid były schodkowe zikkuraty o płaskim szczycie, które powstawały w starożytnej Mezopotamii do 6 tysiąclecia p.n.e. z suszonych i wypalanych cegieł. Zigguraty były litymi budowlami o charakterze sakralnym, jednak ze względów technicznych i technologicznych nie było w nich żadnych pomieszczeń.
W VI w. p.n.e. na terytorium dzisiejszego Sudanu (Nubia) rozwinęła się kultura meroicka, która przejęła wiele elementów z egipskiej kultury, w tym piramidy. W centralnym mieście tej kultury – Meroe powstało kilkadziesiąt małych (od 10 do 30 m) zbudowanych z piaskowca piramid zgrupowanych w cmentarze, w których chowano królów i królowe. Piramidy te miały smuklejsze kształty od piramid egipskich. Unikalne budowle o strukturze piramid budował także z nakładanych na siebie okrągłych stosów z gliny i błota lud Igbo w nigeryjskim mieście Nsude.


Rekonstrukcja zigguratu Etemenanki w Babilonie. Irak. Źródło: wikimedia.org


Piramidy w Meroe. Sudan. Źródło: wikimedia.org

Istnieją także co najmniej dwa ocalałe obiekty przypominające piramidy na terenach starożytnej Grecji – w Hellenikon i w Ligurio w pobliżu teatru Epidaurusa.
W imperium Rzymskim piramidy zaczęto budować po podbiciu Egiptu w 30 roku p.n.e. Najbardziej znana jest wzniesiona pod koniec I wieku p.n.e. w pobliżu Porta San Paolo, stojąca do dziś 27-metrowa piramida Cestiusza.


Piramida Cestiusza. Źródło: en.wikipedia.org

Także liczne kultury w prekolumbijskiej Mezoameryce wznosiły piramidy. Miały one przeważnie konstrukcję schodkową ze świątynią na szczycie i bardziej przypominały mezopotamskie zikkuraty niż egipskie piramidy. Piramidą o największej kubaturze była budowana od III w p.n.e. do IX w n.e. Wielka Piramida Choluli w meksykańskim stanie Puebla, która uchodzi za największy zabytek w historii świata. Jednak najbardziej znane są Piramida Słońca i Piramida Księżyca w Teotihuacán, które służyły jako miejsca składnia ofiar z ludzi.
Liczne piramidy znajdują się także w Azji, między innymi na terenie dzisiejszych Indii i Indonezji.


Piramida Księżyca w Teotihuacán. Źródło: grayline.com


Piramida w Chichen Itza. Źródło: en.wikipedia.org

Dlaczego piramidy fascynują nas także współcześnie? Po co stawia się piramidy w czasach, kiedy nie ma przeszkód technicznych, aby realizować najbardziej fantastyczne koncepcje architektów? Jaki przekaz tkwi w dziełach sztuki wyobrażających piramidy?
Nie znamy odpowiedzi na wszystkie pytania dotyczące piramid. Nie wiemy nawet, czy nasze interpretacje znaczenia i historii ich powstania są wiarygodne. Jednakże, zagłębiając się w ich symbolikę możemy domyślać się niektórych starożytnych znaczeń ezoterycznych w nich zawartych. Choć słowo piramida pochodzi z greki, która jest o wiele młodsza niż same piramidy, możemy przeczuwać, że nie jest to oryginalna nazwa tych budowli. Gdy przyjrzymy się etymologii słowa "piramida", zauważamy, że korzeniem tego słowa jest "pyre" czyli stos. Stos czyli ogień. A ogień może być interpretowany symblicznie, alchemicznie lub mitologicznie jako oświecenie, iluminacja, pierwotna energia i boski pierwiastek. Zatem prawdopodobnie piramida stanowi symbolicznie kopiec, stos, który pojawia się w mitach o stworzeniu na całym świecie, to pierwotna materia, która wyrosła z głębi morza chaosu. Z kolei, dla zwolenników spiskowych teorii piramida to symbol masoński, a istotą znaczenia piramid jest wywodząca się z mitologii egipskiej symbolika wszechwidzącego Oka Horusa. Niewiele symboli we współczesnej kulturze wywołało tyle kontrowersji, jak "oko opatrzności" wpisane w trójkąt lub piramidę. Okultystyczna symbolika tego enigmatycznego godła była wielkim katalizatorem filozoficznej, religijnej i politycznej debaty, a "oko w piramidzie" na Wielkiej Pieczęci USA i na banknocie jednodolarowym dla tropicieli spisków jest dowodem ogromnej ogólnoświatowej konspiracji.


Banknot jednodolarowy. Źródło: wikipedia.com

W świecie bardziej racjonalnych interpretacji piramida jest symbolem najpełniej wyrażającym dążenie do poczucie harmonii i doznania zespolenia wnętrza jednostki z otoczeniem. Piramida jest kompletna i doskonała tylko wówczas, gdy wszystkie jej części znajdują się na swoim, dokładnie określonym miejscu. Wyższe sekwencje mogą powstać tylko wówczas, gdy podstawa jest ukończona, a duże kamienie mogą być umieszczone tylko na dole. Piramida jest więc doskonałą metaforą ludziego rozwoju, a przy pomocy jej modelu możemy łatwo ten rozwój zilustrować. Także w przypadku ludzkich działań musi być utrzymana określona sekwencja zdarzeń. Nie można zbudować szczytu bez zbudowania bazy, ale również ktoś, kto pozostaje na poziomie fundamentu i nie dąży do osiagnięcia szczytu, nie rozwija się. Jeżeli w części piramidy, która została zbudowana stwierdza się wady, defekty prędzej czy później muszą być naprawione, nie jest bowiem możliwe kontynuowanie budowy na wadliwym fundamencie. Piramida, która jest idealnie symetryczna, a nie jednostronna, jest bardzo stabilna i jest w stanie przetrwać wszelkie kataklizmy. Także człowiek, którego rozwój przebiega harmonijnie i równomiernie, jest silniejszy i bardziej odporny na trudności. Im wyższa jest piramida, tym więcej wysiłku wymaga kontynuowanie budowy. Żadna piramida nie buduje się sama. Każdy, kto chce zbudować piramidę, musi naprawdę tego chcieć i oczywiście musi to zrobić. Nie wystarczy mówienie o tym i rysowanie planów. Budowy nie można zakończyć w dowolnym momencie, tak jak dzieje się to z wieloma innymi obiektami. Tylko ukończona budowla jest piramidą. Także człowiek, który chce się dalej rozwijać musi tego chcieć, a następnie to przeprowadzić. Rozwój nie jest procesem automatycznym. Budowanie piramidy wymaga czasu i cierpliwości i może zająć wiele lat, w zależności od wielkości konstrukcji. Także rozwój człowieka wymaga czasu, a sumą dokonań poszczególnych jednostek jest rozwój ludzkości.


Tetrahedron City Project. Yomiuriland. R. Buckminster Fuller & Shoji Sadao. Japonia. 1968. Źródło: melisaki.tumblr.com

Kim więc są twórcy współczesnych piramid? Jednym z artystów szczególnie zaangażowanych w ich tworzenie był Sol LeWitt – amerykański artysta tworzący sztukę minimalistyczną i konceptualną, rzeźbiarz, projektant krajobrazu, rysownik, malarz, grafik i fotograf. Na początku lat 60. Sol LeWitt zaczął tworzyć pierwsze "struktury", jak nazywał swoje trójwymiarowe dzieła. W swojej twórczości rzeźbiarskiej używał modularnych struktur quasi-architektonicznych wywodzących się z sześcianu, który miał duży wpływ na sposób myślenia artysty. Początkowo były to formy otwarte, z których powstawały szkieletowe formy o ujawnionej strukturze, w latach późniejszych tworzył rzeźby układane z bloków żużlowych i betonowych, zwłaszcza interesowały go wieże i piramidy. LeWitt tworzył dzieła różnych rozmiarów, od instalacji budowanych we wnętrzach galerii do monumentalnych prac na otwartej przestrzeni. Dla większości dzieł artysta tworzył plany i zestawy instrukcji do wykonania przez innych. Jego najsłynniejsza rzeźba Czworoboczna piramida została zbudowana przez zespół inżynierów i kamieniarzy we współpracy z autorem. Jego konstrukcje geometryczne nawiązywały kształtem do zikkuratów w starożytnej Mezopotamii.


Sol LeWitt. Four-Sided Pyramid. National Gallery of Art. Washington. 1999. Źródło: nga.gov


Sol LeWitt. Pyramid. Gibbs farm. New Zeeland. Źródło: twistedsifter.com


Sol LeWitt. Pyramid. Münster. 1987. Źródło: blog.marni.com


Sol LeWitt. Flatback Pyramid. Makieta. 1996. Źródło: cruello.tumblr.com


Sol LeWitt. Double Negative Pyramid. Wilno. 1999. Źródło: dulcisdomus.tumblr.com


Sol LeWitt. 1 2 3 4 5 6. 1978. Źródło: dulcisdomus.tumblr.com


Sol LeWitt. 13/3. 1981. Źródło: metmuseum.org


Sol LeWitt. Cubic construction. 1971. Źródło: engineeringart.wikispaces.com

Budowniczą piramid jest także amerykańska artystka rzeźbiarka Jackie Ferrara. Jej prace znajdują się między innymi w zbiorach MOMA, LACMA, Louisiana Museum of Modern Art, i Phillips Collection. Od początku lat 70. XX wieku tworzy z drewna skrupulatnie ułożone schodkowe piramidy i zikkuraty, rozwijając swój charakterystyczny styl rzeźbiarski. Jej prace, nie mające odniesienia do kultury Zachodu, nawiązują do geometrycznych form i budowli charakterystycznych dla Mezoameryki i starożytnego Egiptu. Jedną z pierwszych dojrzałych prac Jackie Ferrary był Pusty rdzeń piramidy z 1974 roku. Artystka tworzy także rzeźby monumentalne z kamienia. Jej dzieła można obejrzeć na stronie internetowej: http://www.jackieferrara.com/index.html.








Jackie Ferrera. Piramidy. Źródło: jackieferrara.com

Amerykański artysta James Turrell znany jest ze swoich instalacji świetlnych i przestrzennych. Tworzę przesterzenie, które mają zdolność zatrzymywania i skupiania światła dla naszej percepcji. Moje prace są bardziej o Twoim, niż o moim spostrzeganiu, choć są wynikiem mojego widzenia twierdzi artysta. Turrell rzeźbi światłem dyskretnnie i precyzyjnie. Piramida świetlna? Dlaczego nie.





James Turrell. 1968-2014. Źródło: pinterest.com

Pop-art też wykreował piramidę na miarę swoich konsumpcyjnych czasów. Roy Lichtenstein, amerykański malarz, grafik i rzeźbiarz w 1968 roku stworzył piramidę dla każdego. Kolorowy sitodruk na lekkiej kartonowej płycie można przy pomocy kilku ruchów złożyć w trójwymiarowy obiekt. Wydrukowana przez Fine Creations Inc. z Nowego Jorku, nie została po wydrukowaniu dokładnie wysuszona i większość egzemplarzy skleiła się ze sobą. I choć pierwotnie nakład miał liczyć 300 numerowanych i sygnowanych egzemplarzy, tylko te między 50 a 100 nadawały się do użytku. Reszta nigdy nie ujrzała światła dziennego. Dziś można kupić taką piramidę za cenę między 4000$ a 6000$.




Roy Lichtenstein.Piramida. 1968. Źródło: artistsbooksandmultiples.blogspot.com

Na pięknej pustyni Al Gharbia, 160 kilometrów na południe od Abu Dhabi – stolicy Zjednoczonych Emiratów Arabskich, powstaje ogromna Mastaba. Rzeźba bierze swą nazwę od rodzaju egipskiej piramidy, mającej kształt ściętego ostrosłupa w kształcie trapezu na prostokątnym planie. Będzie to największa rzeźba na świecie i jedno z najbardziej znaczących dzieł w historii. Mastaba ma być zbudowana z 410 000 różnokolorowych 55-galonowych stalowych beczek, tworzących mieniącą się w słońcu mozaikę o jasnych kolorach, nawiązującą wyglądem do islamskiej architektury. Rzeźba będzie miała 150 metrów wysokości, 225 metrów głębokości na pochyłych ścianach, oraz 300 metrów szerokości na pionowych ścianach i będzie otoczona przez najbardziej spektakularne wydmy na świecie. Projekt Mastaby powstał w 1977 roku, a jego autorami są, znany ze swoich licznych emballage (opakowań), amerykański artysta bułgarskiego pochodzenia – Christo i jego, nieżyjąca już niestety żona, Jeanne-Claude. Po wielu latach planów i przygotowań, projekt wszedł w fazę realizacji, a jej koszt szacuje się na 340 000 000$. Przedsięwzięcie jest kontrowersyjne nie tylko z powodu szacowanych kosztów, ale także ze względu na to, że rzeźba o takiej skali całkowicie zdominuje pustynny pejzaż. Projekt ma jednak wsparcie następcy tronu i jego brata. Jeśli powstanie, będzie to jedyna trwała rzeźba Christo i Jeanne-Claude. Projekt Mastaby można obejrzeć na stronie artystów: http://www.christojeanneclaude.net/projects/the-mastaba.






Christo i Jeanne-Claude. Mastaba. 1977-?. Źródło: christojeanneclaude.net

Nie każdy artysta ma szansę postawić piramidę na pustyni. Dlatego Magdalena Jetelovà, pochodząca z Czech, mieszkająca i tworząca w Niemczech artystka rzeźbiarka i performerka, piramidy stawia w galeriach, muzeach i innych przestrzeniach wystawienniczych w ramach projektu Domestication of Pyramids (Udomowienie Piramid). Udomowione Piramidy Magdaleny Jetelovej, to pokryte popiołem wulkanicznym rzeźby w kształcie piramid. Były pokazywane do tej pory w Muzeum Sztuki Stosowanej w Wiedniu, Martin-Gropius-Bau w Berlinie, Narodowym Muzeum Sztuki Współczesnej w Warszawie, Irish Museum of Modern Art w Dublinie, w Forum Kunst Rottweil i kilku innych miejscach. Piramida, w skali znacznie przekraczającej wielkość budynku gospodarza, jest umieszczona we wnętrzu muzeum. To, co widzimy w rzeczywistości, to tylko fragment całości. Resztę możemy sobie dopowiedzieć i zrekonstruować w wyobraźni na podstawie fragmentu, którym dysponujemy. Wyobrażenie piramidy mamy zakodowane głęboko w naszych umysłach. Dlatego wystarczy obejrzeć fragment, żeby uruchomić wyobraźnię. Na tym polega udomowienie.







Magdalena Jetelovà. Domestication of Pyramids. Wiedeń, Praga, Warszawa. 1991. Źródło: jetelova.de

Wydawać by się mogło, że możliwości interpretacyjne tkwiące w piramidach, są dość ograniczone. Piramida to piramida – gładki ostrosłup o mocnej podstawie skierowany czubkiem ku górze. Jednak artyści potrafią zinterpretować ją na wiele sposobów. Budują piramidy z soli, kamieni, lodu, stali, szkła, słomy, owoców a nawet zwierząt, czy, jak obiecujący warszawski artysta, laureat Paszportu Polityki – Honza Zamojski, z ziemniaków. Budują w miastach, na piasku, w powietrzu i na wodzie. Zachęcam do twórczych poszukiwań i obejrzenia piramid na naszym profilu na Pintereście: http://www.pinterest.com/furgaleria/pyramid/



Honza Zamojski. Piramidy. Warszawa. 2012. Źródło: e-splot.pl


Martha Friedman. Piramida z melonów. Źródło: artnet.com


Eileen MacDonagh. Piramida z kamieni. Źródło: loughbooraparklands.com


Pedro Reyes. Piramida nr 5. Źródło: been-seen.com



Cyprien Gaillard. The Beer Pyramid (72 000 butelek). 2011. Źródło: pietmondriaan.com


Stan Krzyzanowski. Lodowy czworościan. Źródło: jessedraxler.tumblr.com



Lothar Baumgarten. Tetrahedron. 1968. Źródło: wallpaper.com



Martin Creed. Źródło: thingsorganizedneatly.tumblr.com


Wolfgang Laib. Zikkurat z wosku. Źródło: thingsorganizedneatly.tumblr.com


Keith Haring. CA8OYYP7. Źródło: xaxor.com
 


Joanna Furgalińska