pl | eng

Zakazany owoc
czyli o jabłkach w sztuce.

Czytano 11324 razy


Nałożenie przez Rosję embarga na polskie jabłka spowodowało gwałtowny wzrost ich popularności. Jedzenie jabłek i picie cydru uchodzą niemal za czyny patriotyczne. O jabłkach piszą wszyscy, a selfie z jabłkami i jabłkowe memy zalewają internet. Jabłkowy boom skłonił mnie do zainteresowania się tematem jabłek w sztuce. Jabłko to przecież jeden z najstarszych symboli naszej cywilizacji. Historia jabłka zaczęła się w raju.


Sakir Gökcebag. Apples 02. 2007. Źródło: sakirgokcebag.com

Jabłka pojawiają się w wielu tradycjach religijnych pod postacią mistycznego lub zakazanego owocu. Jednak jednym z problemów identyfikacyjnych jabłka w mitologii i religii jest fakt, że słowo jabłko było używane jako termin ogólny dla wszystkich owoców innych niż jagody, nazywano tak nawet orzechy. Kiedy w XVI wieku pierwsze pomidory przywędrowały do Europy z nowo odkrytej Ameryki, Włosi nazywali te owoce pomodoro (stąd nasz pomidor) – „złote jabłko”. Pierwsze sprowadzone odmiany widocznie miały żółte owoce. W staropolszczyźnie pomidory były nazywane "jabłkami miłości". W dawnej angielszczyźnie ogórki nazywano earthapple (ziemne jabłka), natomiast w językach francuskim, holenderskim, hebrajskim, perskim i szwajcarskim niemieckim "jabłkami ziemii" określa się ziemniaki. W niektórych językach "złotymi jabłkami" lub "chińskimi jabłkami" nazywa się pomarańcze.
Jabłko idealnie sprawdzało się jako symbol, alegoria, atrybut. Nie tylko religijny. Tak więc również sztuka świecka wykorzystała jabłko jako symbol miłości i seksualności. Nie tylko biblijna Ewa, także mityczna Wenus jest pokazywana z jabłkiem w dłoni. I choć zakazany owoc w Księdze Rodzaju nie jest zidentyfikowany, popularna tradycja chrześcijańska głosi, że Adam i Ewa zjedli jabłko z zakazanego drzewa w ogrodzie Eden. Być może malarze renesansowi dodawali elementy mitologii greckiej do scen biblijnych pod wpływem opowieści o złotych jabłkach w ogrodzie Hesperyd. W rezultacie jabłko stało się uniwersalnym symbolem wiedzy, nieśmiertelności, pokusy, grzechu i upadku człowieka.


Lucas Cranach Starszy. Adam i Ewa w raju. 1528. Źródło: en.wikipedia.org


Bertel Thorvaldsen. Wenus z jabłkiem. 1813-1816. Źródło: thorvaldsensmuseum.dk


Rafael Santi. Trzy gracje. 1504–1505. Źródło: en.wikipedia.org


Giuseppe Arcimboldo. Portret Ewy. 1578. Źródło: en.wikipedia.org

Użycie jabłka jako symbolu grzechu w sztuce zmieniało się z czasem i ewoluowało. W ręce Adama symbolizowało ono grzech i upadek. Jednak kiedy Chrystus trzyma jabłko, jest ono symbolem nowego życia. W Starym Testamencie jabłko było oznaką upadku człowieka, w Nowym Testamencie jest symbolem odkupienia tego upadku. Stąd jabłko na obrazach Madonny z Dzieciątkiem.
W malarstwie świeckim w okresie renesansu jabłko pojawia się po raz pierwszy jako symbol zdrowia, życia, urodzaju, płodności, miłości, dostatku, długowieczności i nieśmiertelności.


Francisco de Zurbarán. Madonna z dzieciątkiem. 1660-1664. Źródło: wikimedia.org


Rafael Santi. Portret mężczyzny trzymającego jabłko. 1500. Źródło: wikiart.org


Pieter de Hooch. Kobieta obierająca jabłka. ok. 1663. Źródło: wikiart.org


Chcę zadziwiać Paryż jabłkiem
ogłosił na początku swej kariery Paul Cézanne (1839-1906), który namalował w swoim życiu ponad 270 martwych natur, na których pośród innych obiektów umieścił jabłka. Choć u Cézanne'a jabłko jest obiektem, a nie symbolem, nigdy nie jest obojętnym odwzorowaniem rzeczywistości. Bez wątpienia udało mu się zadziwić nie tylko Paryż. Jego pozornie proste martwe natury pełne prowansalskich jabłek i gruszek, uprawianych w pobliżu posiadłości rodzinnej w pobliżu Aix, stanowią olśniewający pomost pomiędzy impresjonizmem i kubizmem. To obserwując jabłka, talerze i stół z różnych punktów widzenia, artysta zrezygnował z tradycyjnej perspektywy i skierował sztukę na nowy tor. Jabłka Cézanne'a to kamienie milowe wyznaczające kierunek nowoczesnej sztuki.





Paul Cezanne. Martwe natury z jabłkami. 1875-1892. Źródło: wikiart.org

Jabłka malowali także inni wielcy reformatorzy sztuki przełomu XIX i XX wieku: Auguste Renoir, Vincent van Gogh czy Paul Gauguin. Także Henri Matisse, Pablo Picasso i inni artyści tworzący w pierwszym dwudziestoleciu XX wieku chętnie portretowali jabłka. Jabłka to cisi bohaterowie sztuki tego okresu.


Pierre-Auguste Renoir. Jabłka i gruszki. 1890. Źródło: wikiart.org


Vincent van Gogh. Martwa natura z jabłkami. 1886. Źródło: wikiart.org


Vincent van Gogh. Martwa natura z jabłkami. 1887. Źródło: wikiart.org


Paul Gaugin. Jabłka w misce. 1888. Źródło: wikiart.org


Henri Matisse. Jabłka na stole na zielonym tle. 1916. Źródło: wikiart.org


Pablo Picasso. Martwa natura z kieliszkiem i jabłkiem. 1914. Źródło: wikiart.org


Georgia O'Keeffe. Rodzina jabłek II. 1920. Źródło: wikiart.org


Lucian Freud. Skrzynka jabłek w Walii. 1939. Źródło: wikiart.org


Jabłko, jako wieloznaczny symbol, pojawia się ponownie w twórczości surrealistów. Choć jabłka malował też Salvadore Dali, arcydzieła z zielonym jabłkiem w roli głównej zawdzięczamy przede wszystkim belgijskiemu malarzowi – Rene Magritte'owi; wśród nich najbardziej znane są "Syn człowieczy" i "Słuchający pokój". Magritte namalował "Syna Człowieczego" jako autoportret w płaszczu i meloniku, przed niską ścianą, za którą jest morze i pochmurne niebo. Twarz mężczyzny jest w dużej mierze zasłonięta przez unoszące się zielone jabłko, jednak znad jego krawędzi widać zerkające oczy artysty. Zdaniem autora, obraz ukazuje dwoistość ludzkiej natury – choć za wszystkim, co widzimy, kryje się jakaś inna rzeczywistość, pragniemy zobaczyć, co kryje się za tym, co widzimy. Zawsze jesteśmy w konflikcie pomiędzy tym, co widzialne, i tym, co ukryte. O intencjach artysty świadczy tytuł "Wielka wojna", który nadał drugiej wersji obrazu. Artystycznym wyróżnikiem Magritte'a było umieszczanie przedmiotów w nietypowym kontekście. W przeciwieństwie do innych surrealistycznych artystów, którzy modyfikowali rzeczywistość nadając realnym przedmiotom abstrakcyjne kształty, Margritte wykorzystuje istniejące realnie obiekty, umieszczając je w surrealistycznych sytuacjach kontekstowych. "Słuchający pokój" przedstawia regularne ogromne zielone jabłko, wypełniające cały pokój.


Rene Magritte. The Son of Man. 1964. Źródło: wikiart.org


Rene Magritte. The Great War. 1964. Źródło: wikiart.org


Rene Magritte. The Listening Room. 1952. Źródło: wikiart.org


Rene Magritte. The Postcard. 1960. Źródło: wikiart.org


Rene Magritte. Fine realities. 1964. Źródło: wikiart.org


Rene Magritte. The great table. 1963. Źródło: wikiart.org


Rene Magritte. Memory of a Voyage. 1952. Źródło: wikiart.org

Magritte, który za pomocą precyzyjnego rysunku przedstawiał zuniformizowany i wielokroć powielony świat, wpłynął mimowolnie na sztukę drugiej połowy XX wieku, a przede wszystkim na pop-art i grafikę użytkową. Zapewne żadne dzieło sztuki nie jest w stanie zapoczątkować rewolucji informatycznej, ale dzieła Rene Magritte'a dały początek nazwie i logotypowi firmy Apple Computer. I to okrężną drogą, która wiodła przez zespół The Beatles. Paul McCartney tworzył z kolegami z The Beatles nową wytwórnię płytową i firmę dystrybuującą filmy i nagrania zespołu, która potrzebowała nazwy i znaku towarowego. Kiedy zobaczył u marszanda Roberta Frasera obraz Magritte'a z wielkim zielonym jabłkiem, na którym napisane było Au revoir, wiedział, że znalazł najlepszą inspirację. Tak powstała legendarna firma Beatlesów Apple Corps. Znakiem firmy było wielkie zielone jabłko. Wizerunek przekrojonego jabłka umieszczany był na płytach winylowych – zieloną stroną na stronie A, a wewnętrzną na stronie B. Według wielu źródeł, gdy Steve Jobs szukał nazwy dla swojego powstającego przedsiębiorstwa komputerowego, postanowił użyć nazwy "Apple" w hołdzie dla swoich muzycznych idoli. Tak powstało Apple Computer. Oryginalne logo firmy pomalowane w kolorowe paski ma coś z klimatu grafiki z lat sześćdziesiątych, jak dzieła Gene Davisa czy Petera Maxa. Granice między inspiracją, a plagiatem są dość płynne w sztuce, nie jest tak jednak w świecie biznesu. W 1978 roku sprawa o nazwę i logo Apple znalazła finał w sądzie, który zakończył się ugodą, na mocy której Apple Computer miała nie działać na rynku muzycznym, a firma Apple Records miała omijać rynek komputerowy. Umowa została brutalnie złamana, gdy w 2000 roku wystartowały iTunes i iPod. Apple Computer ostatecznie dokonała iNapaści na majątki chłopców z Liverpoolu. Wątpię czy ktoś zatroszczył się o majątek spadkobierców René Magritte'a.


Rene Magritte. Au revoir apple. 1968. Źródło: forbes.com


Logo Apple Records wg. Magritte'a. 1968. Źródło: forbes.com


Logo Apple Records na płytach winylowych. 1969. Źródło: eil.com


Ewolucja logo Apple Computer. 1971-2010. Źródło: pinterest.com

Pop-art bardzo lubił jabłka. Choć Andy Warhol też namalował kilka dzieł, pożyczając sobie różne znane jabłka z pop-kultury, to najbardziej zasłużony dla popularyzacji tego owocu we współczesnej sztuce jest człowiek, który został jabłkiem. Barrie Bates urodzony w 1935 roku w Auckland w Nowej Zelandii, został awangardowym artystą Billym Apple i pod tym wdzięcznym pseudonimem tworzył w Lodynie i Nowym Jorku w latach 60-tych, 70-tych i 80-tych XX wieku. Pod koniec XX wieku wrócił do Nowej Zelandii, gdzie ostatnio nakręcił film o tym, jak był jabłkiem (Being Billy Apple). Billy Apple był prekursorem wykorzystywania neonu w sztuce oraz ważną częścią pokolenia, które znacznie poszerzyło granice bycia artystą. Jego twórczość często oscylowała wokół jabłka, a po drodze stworzył markę, która może pewnego dnia skończyć się na półkach supermarketów. W 1969 roku artysta stworzył siedzibę Apple, jedno z pierwszych alternatywnych miejsc wystawienniczych w Nowym Jorku. Powstała ona w celu zapewnienia niezależnego i eksperymentalnego alternatywnego miejsca do prezentacji prac Billego i innych awangarowych artystów, była zarówno przestrzenią wystawową, jak i forum dla dyskursu o sztuce.


Andy Warhol. Apple. 1985. Źródło: wikiart.org


Andy Warhol. Apple. 1983. Źródło: wikiart.org


Billy Apple. A for Apple. 1963. Źródło: wikiart.org


Billy Apple. Cut. 1964. Źródło: wikiart.org


Billy Apple. Untitled Diptych. 2010. Źródło: wikiart.org


Billy Apple. 2 Minutes, 33 Seconds. 1990. Źródło: wikiart.org


Billy Apple. 2 Minutes, 33 Seconds. 1963. Źródło: wikiart.org


Being Billy Apple. Plakat filmowy. 2008. Źródło: staging.filmshop.co.nz

A dziś? Jabłko służy artystom raczej do zabaw formalnych i estetycznych lub jest częścią instalacji. I czeka na artystę, który da mu szansę na nowe zaistnienie i kolejne odczytanie. A na razie jedzmy jabłka na złość Putinowi. Wyjdzie nam to na zdrowie.


Claes Oldenburg. Ogryzek jabłka. 1990. Źródło: supergalacticraibow.wordpress.com


Luc Tuymans. Jabłko. 1993. Źródło: wikiart.org


Sakir Gökcebag. Apples. 2007. Źródło: sakirgokcebag.com


Florent Tanet. Apples. 2012. Źródło: simplistanapista.com


Tom Friedman. Apples. 2012. Źródło: artnews.com


Rachel Harrison. Apple Multiple. 2008. Źródło: artnews.com


A jeślibyście mieli ochotę na dzieło sztuki z jabłkiem, w naszej galerii też znajdzie się kilka jabłuszek dla Państwa ;-)



 


Joanna Furgalińska