pl | eng

Ab ovo.
Subiektywny przegląd jaj.

Czytano 2964 razy


Nadchodzi Wielkanoc. Najbardziej znaczącym symbolem Wielkanocy jest jajko. Symbolika Wielkanocy jest oczywiście głęboko chrześcijańska, ale w swojej istocie nawiązuje do prastarych wierzeń i praktyk leżących u zarania historii ludzkiej religijności. A jajo, jako symbol prapoczątku, jest dużo starsze niż chrześcijaństwo. Od tysiącleci uważane jest za symbol życia, odradzania się i zmartwychwstania.

A więc ab ovo. Olbrzymie jajo, z którego wykluł się świat, wyłoniło się z chaosu. To źródło i początek wszystkiego, jeden z najstarszych i najpopularniejszych symboli. Wiele ludów pierwotnych wierzyło, że wszechświat był ogromnym jajem, uformowanym przez wszechmocnego, niewidzialnego Boga. W jaju skumulowane są siły życiowe i tajemnice odradzającej się przyrody. Jajo pojawia się również w mitach śródziemnomorskich, oznaczając nieboskłon, na który składa się siedem sfer. Z jaja powstała Ziemia, ze skorupy Niebo. Jajo, jako symbol życia, pojawia się także w legendach skandynawskich, prasłowiańskich, celtyckich, egipskich, babilońskich, a nawet filipińskich, indyjskich czy aborygeńskich. U Słowian jajko związane było z kultem boga słońca, było symbolem solarnym, symbolem nowego życia i narodzin, a także amuletem przeciw złym mocom, występowało w obrzędach wiosennych i ku czci zmarłych. Jajo wielkanocne jest symbolem nowego życia, przezwyciężeniem śmierci, symbolem zmartwychwstania, jest nadzieją, której nie wolno tracić. Jajko było i jest ważnym symbolem w wielu systemach religijnych – w wierzeniach egipskich i rzymskich, także w judaizmie.

Pisanka też nie jest wymysłem naszej cywilizacji. Jajka od dawna zdobiono w celach magicznych. W ludowych wierzeniach zwyczaj ten warunkował ciągłość świata. Zdobione jajka pomagały zapewnić zdrowie i dorodność ludziom i zwierzętom gospodarczym. Zwyczaj dekorowania jaj znany jest od ponad 5000 lat. Pierwsze pisanki pochodzą z Asyrii, późniejsze z Egiptu, Persji, Rzymu i Chin. Dekorowanie skorupki miało spotęgować cudowne właściwości jajek. Ornamentyka była pełna bogatej symboliki – znaki solarne odwoływały się do odrodzenia i wieczności, figury geometryczne były symbolem nieskończoności. Symbolika ukryta była także w barwie – czerwień i biel poświęcono domowym duchom opiekuńczym, czerń i biel – duchom ziemi, a zieleń nawiązywała do odrodzenia przyrody i miłości, która wraz z rodzinnym szczęściem ukryta była w brązie.


David Vela. Picasso i Dali malują to samo jajko. 2013. Źródło: dailyawesimity.wordpress.com

Jajko w sztukach plastycznych obecne jest od dawna. W malarstwie europejskim motyw jaja pojawia się często i ma różne znaczenia. Znawcy do dziś zastanawiają się nad rolą strusiego jaja zwisającego ze stropu na obrazie Madonna z Dzieciątkiem w otoczeniu świętych Piero della Francesci z 1472 roku. Czy to symbol czystości, niepokalanego poczęcia i narodzin Chrystusa, czy zapowiedź jego śmierci i zmartwychwstania?
Także twórcy ikon często używali symbolu małego czerownego jaja, które wkładali w dłoń świętej Marii Magdaleny. To ona, zgodnie z legendą, zapoczątkowała zwyczaj malowania jajek na Wielkanoc. Jaja pojawiały się także na obrazach o tematyce mitologicznej, zwłaszcza jajo zniesione przez Ledę, zapłodnioną przez przemienionego w łabędzia Zeusa, z którego wykluła się Helena – przyczyna wojny trojańskiej.


Święta Maria Magdalena z czerwonym jajkiem. Źródło: mosteiroortodoxo.natureba.org

Równie często jajo pojawia się na obrazach o tematyce świeckiej, zwłaszcza w XVI i XVII-wiecznym malarstwie niderlandzkim i flamandzkim, w scenach rodzajowych i martwych naturach. Jednak nawet tu nie mogło się obejść bez ukrytych znaczeń. Jako symbol wykorzystywali jaja w swej twórczości między innymi Hieronim Bosch i Pieter Bruegel. Modelowym przykładem jest obraz Koncert w jaju namalowany przez nieznanego twórcę ok. 1561 roku według szkicu Hieronima Boscha. Równie znane jest jajo uciekające na kaczych nogach na obrazie Kraina lenistwa Pietera Bruegla, symbol głupiej chciwości.


Kopista Hieronyma Boscha. Koncert w jaju. 1561. Źródło: en.wikipedia.org


Pieter Bruegel. Kraina lenistwa. 1567. Źródło: pl.wikipedia.org

Surrealiści, którzy inspirowali się malarstwem Boscha, przejęli od niego niezwykle nośny i wieloznaczny motyw jaja. Stało się ono jednym z najczęściej wykorzystywanych symboli i było odtąd w sztuce popularne, jak nigdy wcześniej. Jaja malowali Giorgio De Chirico, Rene Magritte, Max Ernst, no i oczywiście Slavador Dali, który na punkcie jaj dostał prawdziwej obsesji, twierdził nawet, że sam wykluł się z jaja. Jaja w jego twórczości pojawiają się w wielu konfiguracjach, na obrazach, fotografiach, w rzeźbach i architekturze – jaja całe, tłuczone, sadzone, duże, małe, w zależności od kontekstu jako symbol śmierci, erotyki, wieczności lub zmartwychwstania. Motywami jaja są zdobione także budowle w tzw. Trójkącie Dalego – trzech katalońskich miejscowościach, gdzie mieszczą się muzea związane z Salvadorem Dalí: Teatro-Museu Dali de Figueres, Castillo de Púbol oraz Port Lligat koło Cadaqués.



René Magritte. Les affinités électives. 1932. Źródło: chrisarogersproductions.blogspot.com





Jaja w twórczości Salvadora Dali. Źródło: pinterest.com


Teatro-Museo Dalí. Figueres. Źródło: greenpressblog.com


Dom Dalego w Port Lligat. Cadaqués. Źródło: gourmandbreaks.com


Dom Dalego w Port Lligat. Cadaqués. Źródło: barcelonapoint.com

Jajko to jedna z najdoskonalszych form. Przez tysiące lat ewolucji natura wypracowała doskonały kształt, by kiełkujące wewnątrz życie było najlepiej chronione. Kształt jajka daje doskonałą i, wbrew pozorom, bardzo wytrzymałą konstrukcję, jedną z najbardziej wytrzymałych jakie znamy. Jajko przechodzi silne próby wytrzymałościowe pod ciśnieniem, wytrzymuje do 1,5kg/cm2, podczas ściskania węższej średnicy wytrzymałość wzrasta nawet do 4 kg/cm2. Cała konstrukcja jajka wytrzymuje ciśnienie ponad 12 kg/cm2. Jako kształt doskonały, bardzo często leży w polu zainteresowania rzeźbiarzy, architektów i jubilerów.
Constantin Brâncuși, jeden z najsłynniejszych rzeźbiarzy XX wieku, prekursor, który stworzył podstawy nowoczesnej rzeźby, wielokrotnie używał motywu jaja w swojej twórczości, dążąc do uzyskania maksymalnej syntezy, uproszczenia i abstrakcyjności kształtu. Jego dzieła powstały z obserwacji natury, na zasadzie przetworzenia jej w najbardziej ogólne symbole, o nader prostych formach, oddających najistotniejszy sens otaczającej rzeczywistości. Jajo nadawało się do tego typu przekształceń idealnie.


Constantin Brâncuși. 2 x Torso of young girl. 1922/1923. Źródło: pinterest.com



Constantin Brâncuși. Sculpture for the Blind (Beginning of the World). 1920/1916. Źródło: markkerstetter.com


Constantin Brâncuși. Sleeping Muse II. 1917. Źródło: markkerstetter.com


Constantin Brâncuși. Le Nouveau Né. 1920. Źródło: korodizs.blogspot.com

Motyw jaja wykorzystuje często także Andy Goldsworthy, mieszkający w Szkocji brytyjski rzeźbiarz, fotografik i jeden z prekursorów sztuki ziemi. Wykorzystując naturalne i znalezione przedmioty, tworzy zarówno stałe jak i tymczasowe rzeźby i instalacje. Jego ogromne jaja z kamienia, śniegu, lodu, gałęzi lub kory doskonale wpisują się w pejzaż, jakby istniały w nim od zawsze.







Andy Goldsworthy. Rzeźby i instalacje. 1980-2014. Źródło: pinterest.com

Symbolika i forma jaj fascynuje także Jeffa Koonsa, artystę rzeźbiarza - prześmiewcę, współczesnego dadaistę i kontynuatora idei pop-artu. Główną rzeźbą jego cyklu Celebration jest Cracked Egg (Potrzaskane jajo) wykonane w kilku wersjach kolorystycznych. Idealnie gładkie lustrzane jajo o wysokości niemal dwóch metrów, jednocześnie prezentuje swoje srebrne wnętrze i kolorowe zewnętrze. W zamierzeniu autora Cracked Egg jest symbolem narodzin, inne prace z cyklu Celebration symbolizują urodziny, Walentynki, Wielkanoc i inne ważne momenty w cyklu życia poprzez użycie powszechnie rozpoznawalnych symboli.




Jeff Koons. Cracked Egg (Magenta). 1994-2006. Źródło: gma.yahoo.com


Jeff Koons. Cracked Egg (Cyan). 1994-2006. Źródło: gma.yahoo.com




Jeff Koons. Baroque Egg with Bow. 1994-2008. Źródło: nordonart.wordpress.com

Gavin Turk, brytyjski awangardowy artysta średniego pokolenia, rzeźbiarz i autor instalacji należący do grupy Young British Artists również często posługuje się motywem jaja w swojej twórczości. Stworzył wiele rzeźb w formie jaja, zarówno w skali architektonicznej, jak i w skali mikro.


Gavin Turk. Modern Egg. 1995. Źródło: gavinturk.com


Gavin Turk. Signed Egg. 2011. Źródło: gavinturk.com


Gavin Turk. Ostrich Egg. 2011. Źródło: gavinturk.com


Gavin Turk. Oeuvre. 2008. Źródło: gavinturk.com


Gavin Turk. Football Egg. 2006. Źródło: gavinturk.com


Gavin Turk. Oeuvre (Wild Turkey). 2002. Źródło: gavinturk.com


Gavin Turk. Oeuvre (Speckled Hen). 2001. Źródło: gavinturk.com


Gavin Turk. Oeuvre (Hen). 2000. Źródło: gavinturk.com


Gavin Turk. G.T.E.G.G. 1997. Źródło: gavinturk.com

Wiele rzeźb i obrazów w kształcie jaja stworzył także Lucio Fontana, włosko-argentyński awangardowy artysta i teoretyk, malarz i rzeźbiarz znany przede wszystkim z obrazów przestrzenych, gdzie przestrzeń uzyskuje się poprzez dziurawienie i cięcie płótna oraz użycie drobnych przedmiotów. Efektem stosowania tej techniki jest cykl Concatto Spaziale (Płótna z otworami).


Lucio Fontana. Concatto Spaziale. 1960. Źródło: pinterest.com






Lucio Fontana. Concatto Spaziale. 1960+. Źródło: pinterest.com

Nie sposób wymienić wszystkich artystów, których inspirowało jajo jako temat, symbol lub kształt. Niezależnie od techniki, kierunku, stylu lub szkoły, jajo pozostaje nośnym i wieloznacznym symbolem ulubionym przez twórców. Możliwości interpretacyjnych tego tematu jest tak wiele, że nie wyobrażam sobie, żeby w przyszłości miało się to zmienić.


Magdalena Abakanowicz. Space of Unknown Growth. Źródło: furgaleria.pl


Maurizio Cattelan. Źródło: 1.bp.blogspot.com


Andy Warhol. Źródło: korodizs.blogspot.com


Ryszard Horowitz. Źródło: lejournaldelaphotographie.com


Anne Gates. Motive vs. Motivation. Źródło: annegates.com


Henk Hofstra. Art Eggcident. Leeuwarden. Holandia. 2008. Źródło: toxel.com


Arne Jacobsen. Egg armchair. Źródło: cdn.homedit.com

Więcej inspirujących dzieł sztuki z jajem w roli głównej znajdziecie na naszym profilu na Pintereście:  http://www.pinterest.com/furgaleria/ab-ovo/  


Joanna Furgalińska